Khi người mất không để lại di chúc, di sản được chia theo hàng thừa kế. Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất, và những người cùng hàng được chia phần bằng nhau. Hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước, và con dâu, con rể không nằm trong hàng thừa kế nào.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học. Rất nhiều gia đình Việt chỉ bắt đầu tìm hiểu chuyện thừa kế sau đám tang, khi cảm xúc còn nặng nề. Tập này mình nói thật rõ, để khi tới lúc, mọi người có chung một tấm bản đồ.
Ba hàng thừa kế gồm những ai?
Hàng thứ nhất là những người gần nhất: vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất.
Hàng thứ hai gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột của người mất, và cháu ruột mà người mất là ông hoặc bà nội, ngoại.
Hàng thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại, bác, chú, cậu, cô, dì ruột, cháu ruột mà người mất là bác, chú, cậu, cô, dì ruột, và chắt ruột mà người mất là cụ.
Nguyên tắc quan trọng: chỉ khi hàng trước không còn ai, vì đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền, hoặc từ chối nhận, thì hàng sau mới được hưởng.
Chia đều nghĩa là đều thật
Những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Con trai, con gái như nhau. Con ở gần chăm cha mẹ và con đi làm ăn xa như nhau. Con trưởng không có phần nhiều hơn theo luật.
Điều này nhiều khi va chạm với tập quán, như để lại đất hương hoả cho con trưởng hay con út. Gia đình hoàn toàn có thể thoả thuận chia khác đi, miễn là tất cả những người thừa kế cùng đồng ý.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: nếu người mất còn vợ hoặc chồng, trước khi chia thừa kế phải tách phần tài sản chung của vợ chồng. Thường người còn sống được một nửa tài sản chung, nửa kia mới là di sản.
Rồi người vợ hoặc chồng còn sống lại tiếp tục được một suất thừa kế trong nửa đó, ngang với các con. Nhiều gia đình chia sai ngay từ bước này.
Cháu được thay cha mẹ hưởng thừa kế khi nào?
Đây là thừa kế thế vị. Nếu con của người để lại di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng nếu còn sống.
Ví dụ ông có ba người con, người con cả mất trước ông. Khi ông mất không di chúc, phần của người con cả không mất đi, mà các con của người con cả cùng hưởng phần đó.
Nguyên tắc này cũng áp dụng xuống chắt nếu cháu cũng đã mất trước.
Thừa kế thế vị giúp những nhánh gia đình mất cha mẹ sớm không bị gạt ra ngoài. Nhưng nó cũng là chỗ hay bị quên khi các anh chị em còn sống tự chia với nhau.
Con dâu, con rể, con riêng thì sao?
Con dâu, con rể không nằm trong hàng thừa kế của cha mẹ chồng, cha mẹ vợ. Dù đã chăm sóc ông bà nhiều năm, họ không tự có phần theo pháp luật.
Họ có thể được hưởng qua di chúc, hoặc gián tiếp qua phần của vợ hoặc chồng mình. Nếu đã đóng góp tiền bạc vào tài sản của cha mẹ chồng, họ có thể yêu cầu xem xét phần đóng góp đó, nhưng phải chứng minh.
Với con riêng và bố dượng, mẹ kế, luật có một quy định đáng chú ý: nếu họ có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con, thì được thừa kế di sản của nhau như con đẻ và cha mẹ đẻ.
Con nuôi được nhận theo đúng thủ tục đăng ký nuôi con nuôi thì thừa kế như con đẻ. Con nuôi chỉ nuôi trên thực tế mà không đăng ký thì phức tạp hơn, nên hỏi luật sư.
Thủ tục khai nhận và thời hiệu cần nhớ
Khi các người thừa kế thống nhất, họ có thể tới văn phòng công chứng làm văn bản khai nhận di sản hoặc văn bản thoả thuận phân chia di sản, rồi đăng ký sang tên với tài sản cần đăng ký như nhà đất.
Công chứng viên sẽ niêm yết việc thụ lý công chứng tại nơi cư trú của người mất và nơi có bất động sản trong một thời gian, để ai có quyền lợi liên quan biết mà lên tiếng.
Nếu không thống nhất được, một người có thể khởi kiện yêu cầu toà chia di sản. Theo luật dân sự hiện hành, thời hiệu yêu cầu chia di sản là ba mươi năm với bất động sản và mười năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế.
Hết thời hiệu, di sản có thể thuộc về người thừa kế đang quản lý nó. Đừng để chuyện chia di sản treo quá lâu chỉ vì ngại nói. Gia đình bạn có ai đang giữ giấy tờ đất của ông bà mà chưa từng làm thủ tục không?
Câu hỏi thường gặp
Con gái đã đi lấy chồng có được thừa kế của cha mẹ không?
Có. Con gái dù đã lấy chồng vẫn là con đẻ, thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần bằng các anh chị em khác khi chia theo pháp luật.
Cha mẹ của người mất có được hưởng thừa kế không?
Có. Cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi cùng ở hàng thứ nhất với vợ, chồng, con của người mất, nên được chia phần ngang nhau khi không có di chúc.
Một người thừa kế ở nước ngoài thì chia di sản thế nào?
Người đó vẫn có quyền thừa kế. Họ có thể về ký trực tiếp hoặc uỷ quyền hợp lệ cho người ở Việt Nam. Với nhà đất, có những quy định riêng về quyền đứng tên của người ở nước ngoài, nên hỏi công chứng viên.
Anh chị em có được thoả thuận chia khác luật không?
Được, nếu tất cả những người thừa kế cùng đồng ý và lập văn bản thoả thuận. Thoả thuận không được làm thiệt hại quyền của người khác như chủ nợ của người mất.
Người thừa kế mất trước khi chia di sản thì phần của họ đi đâu?
Nếu người thừa kế mất sau người để lại di sản nhưng trước khi chia, phần của họ trở thành di sản của chính họ và được chia cho những người thừa kế của họ.
