Một di chúc có hiệu lực khi người lập minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện, nội dung không trái luật và hình thức đúng quy định. Di chúc tự tay viết và ký vẫn hợp lệ; di chúc có người làm chứng thì cần ít nhất hai người làm chứng, và họ không được là người thừa kế. Công chứng không bắt buộc, nhưng giúp di chúc khó bị tranh cãi hơn rất nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học. Người Việt kiêng nói tới cái chết, nên chuyện viết di chúc hay bị gác lại tới lúc không còn kịp. Tập này mình nói về di chúc như một việc chăm lo cho người ở lại, không phải một điều xui.
Bốn điều kiện để di chúc đứng vững
Điều kiện thứ nhất là người lập minh mẫn, sáng suốt khi lập. Người già yếu, bệnh nặng vẫn lập được, nhưng nếu sau này có người nghi ngờ, việc chứng minh sự minh mẫn tại thời điểm đó rất quan trọng.
Điều kiện thứ hai là tự nguyện, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép. Một di chúc được viết khi người lập đang bị một người con ép buộc có thể bị tuyên vô hiệu.
Điều kiện thứ ba là nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Ví dụ không thể định đoạt tài sản không phải của mình, như phần tài sản chung của người vợ.
Điều kiện thứ tư là hình thức đúng quy định. Đây là chỗ hay sai nhất, nên mình nói kỹ ở phần sau.
Các hình thức di chúc bằng văn bản
Hình thức đơn giản nhất là di chúc tự viết tay, không người làm chứng. Người lập phải tự tay viết toàn bộ và ký. Đánh máy rồi ký không thuộc dạng này.
Hình thức thứ hai là di chúc có người làm chứng. Người lập có thể nhờ người khác viết hoặc đánh máy, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập ký hoặc điểm chỉ trước mặt họ, rồi họ ký xác nhận.
Hình thức thứ ba là di chúc có công chứng hoặc chứng thực. Người lập tới văn phòng công chứng hoặc mời công chứng viên tới nhà, công chứng viên kiểm sự minh mẫn và tự nguyện.
Người không biết chữ, người bị hạn chế về thể chất không tự viết được thì luật đòi thêm điều kiện chặt hơn như phải có người làm chứng lập thành văn bản và công chứng hoặc chứng thực.
Ai không được làm chứng cho di chúc?
Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập không được làm chứng. Lý do dễ hiểu: họ có quyền lợi trực tiếp.
Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc cũng không được làm chứng. Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức cũng không được làm chứng.
Trong thực tế, nhiều gia đình nhờ chính con cháu làm chứng, và di chúc bị đặt dấu hỏi ngay. Hãy nhờ hàng xóm, bạn bè, người không có liên quan tới tài sản.
Người làm chứng nên biết rõ mình đang làm chứng cho việc gì, và nên còn liên lạc được về sau nếu có tranh chấp cần họ xác nhận.
Di chúc miệng và những lỗi làm mất giá trị
Di chúc miệng chỉ được chấp nhận khi tính mạng một người bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản. Phải có ít nhất hai người làm chứng, họ ghi chép lại, ký tên, và văn bản đó phải được công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn luật định.
Sau một khoảng thời gian luật quy định mà người lập vẫn còn sống, minh mẫn, thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ. Nó là giải pháp khẩn cấp, không phải cách lập di chúc bình thường.
Những lỗi hay gặp ở di chúc văn bản là tẩy xoá mà không ký bên cạnh chỗ sửa, nhiều trang mà không đánh số và ký từng trang, ghi tài sản mơ hồ như cho thằng út phần đất phía sau.
Hãy mô tả tài sản cụ thể theo giấy tờ: thửa đất số mấy, tờ bản đồ số mấy, căn nhà ở địa chỉ nào, sổ tiết kiệm ở đâu. Ghi rõ ngày, tháng, năm lập di chúc.
Sửa, huỷ và cất giữ di chúc
Người lập có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Nếu có nhiều bản, bản lập sau cùng hợp lệ sẽ có giá trị với những phần mâu thuẫn.
Di chúc có thể giữ ở nhà, gửi người tin cậy, hoặc gửi tại tổ chức hành nghề công chứng. Quan trọng là phải có người biết nó tồn tại và ở đâu.
Nên cân nhắc nói trước với những người thừa kế về ý định của mình, dù không cần đọc toàn văn. Sự bất ngờ sau tang lễ thường là mồi lửa của tranh chấp.
Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng, đặc biệt khi có con riêng, tài sản ở nhiều nơi, hay có người thân ở nước ngoài. Hãy nhờ công chứng viên hoặc luật sư xem trước. Câu hỏi cho bạn: điều bạn muốn người ở lại hiểu nhất là gì?
Câu hỏi thường gặp
Di chúc đánh máy có hợp lệ không?
Có thể hợp lệ nếu đó là di chúc có người làm chứng đúng điều kiện hoặc di chúc được công chứng, chứng thực. Di chúc đánh máy mà chỉ có chữ ký người lập, không người làm chứng, thì không thuộc dạng di chúc tự viết tay.
Người bao nhiêu tuổi thì được lập di chúc?
Người đã thành niên, minh mẫn, sáng suốt được tự lập di chúc. Người từ đủ mười lăm tuổi tới chưa đủ mười tám tuổi cũng được lập nhưng phải bằng văn bản và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Di chúc có cần ghi lý do chia không đều không?
Không bắt buộc. Người lập có quyền định đoạt tài sản của mình. Nhưng ghi lý do ngắn gọn có thể giúp con cháu hiểu và giảm tranh chấp, miễn là không làm nội dung trở nên mâu thuẫn.
Vợ chồng có nên lập chung một di chúc không?
Luật dân sự hiện hành không còn quy định riêng về di chúc chung của vợ chồng như trước. Cách an toàn là mỗi người lập di chúc riêng cho phần tài sản của mình trong khối tài sản chung, nội dung hai bản có thể thống nhất với nhau.
Di chúc bị mất thì sao?
Nếu không tìm được bản di chúc, di sản có thể được chia theo pháp luật như không có di chúc. Vì vậy nên gửi giữ di chúc ở nơi an toàn hoặc tại tổ chức hành nghề công chứng.
