Dù di chúc không nhắc tên, hoặc cho ít hơn, những người sau vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất mà họ lẽ ra nhận được nếu chia theo pháp luật: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động của người mất. Luật gọi họ là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học. Nhiều người nghĩ đã có di chúc thì người lập muốn cho ai thì cho. Phần lớn đúng vậy, nhưng có một vùng mà luật giữ lại để bảo vệ những người yếu thế nhất trong nhà. Tập này mình nói về vùng đó.
Vì sao luật giới hạn quyền định đoạt?
Về nguyên tắc, mỗi người có quyền định đoạt tài sản của mình bằng di chúc, cho ai, không cho ai, cho nhiều hay ít.
Nhưng có những người mà người lập di chúc có nghĩa vụ nuôi dưỡng khi còn sống: con nhỏ, cha mẹ già, người bạn đời, đứa con không tự nuôi được mình. Luật không muốn một tờ di chúc đẩy họ vào cảnh không nơi nương tựa.
Vì vậy luật dành cho họ một phần tối thiểu, tách khỏi ý chí của người lập di chúc.
Đây không phải là sự nghi ngờ người lập. Nó giống một tấm lưới đặt bên dưới, phòng khi di chúc được viết lúc giận dữ, bị tác động, hoặc đơn giản là quên.
Mình hay gặp chuyện một ông cụ giận vợ sau một trận cãi nhau, viết di chúc để hết cho con, rồi vài tháng sau qua đời mà chưa kịp sửa. Tấm lưới này giữ cho bà cụ không mất trắng chỗ ở chỉ vì một cơn giận.
Hai phần ba suất được tính như thế nào?
Trước hết, hình dung di sản được chia theo pháp luật như khi không có di chúc. Ví dụ người mất có vợ, hai con đã trưởng thành khoẻ mạnh, và mẹ già còn sống. Hàng thứ nhất có bốn người, mỗi người một suất bằng một phần tư di sản.
Giả sử di chúc để lại toàn bộ cho hai người con. Người vợ và người mẹ già thuộc diện được bảo vệ, nên mỗi người vẫn được hai phần ba của một phần tư, tức một phần sáu di sản.
Phần này được lấy ra từ phần mà di chúc đã cho người khác. Hai người con nhận phần còn lại.
Đây là ví dụ đơn giản hoá để dễ hình dung. Trong thực tế còn phải tách tài sản chung vợ chồng trước, và tính thêm các nghĩa vụ của người mất. Những bước đó nên để công chứng viên hoặc luật sư tính.
Ai không còn được bảo vệ?
Quy định này không áp dụng nếu chính người đó từ chối nhận di sản, hoặc thuộc diện không có quyền hưởng di sản.
Những người không có quyền hưởng gồm người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản người để lại di sản lập di chúc, cùng một số trường hợp khác luật nêu.
Tuy vậy, nếu người để lại di sản đã biết những hành vi đó mà vẫn cho họ hưởng theo di chúc, thì họ vẫn được hưởng.
Chú ý: con đã thành niên khoẻ mạnh không thuộc diện bảo vệ này. Cha mẹ có thể lập di chúc không cho một người con trưởng thành, và người con đó không có quyền đòi phần tối thiểu.
Khả năng lao động được xác định thế nào?
Với con đã thành niên, điểm mấu chốt là không có khả năng lao động. Đây không phải chuyện chưa tìm được việc hay thu nhập thấp.
Thường đó là người khuyết tật nặng, mắc bệnh làm mất khả năng lao động, được xác định bằng hồ sơ y tế, giám định theo quy định. Khi có tranh chấp, toà sẽ xem các giấy tờ này.
Tình trạng được xét vào thời điểm mở thừa kế, tức lúc người để lại di sản mất. Nếu gia đình có người con như vậy, nên giữ đầy đủ hồ sơ y tế.
Đây cũng là lý do những gia đình có người con khuyết tật nên tìm hiểu sớm về di chúc và các cách bảo đảm cuộc sống lâu dài cho con.
Lập di chúc sao cho đỡ tranh chấp về sau?
Nếu bạn định lập di chúc mà không chia cho vợ, chồng, cha mẹ hay con nhỏ, hãy biết trước rằng phần tối thiểu của họ vẫn sẽ được tách ra. Một di chúc phớt lờ điều này gần như chắc chắn dẫn tới tranh chấp.
Cách khôn ngoan là chủ động dành cho họ ít nhất phần tối thiểu ngay trong di chúc, phần còn lại định đoạt theo ý mình.
Nếu muốn một người nào đó không được hưởng gì vì lý do nghiêm trọng, hãy hỏi luật sư xem lý do đó có thuộc diện không có quyền hưởng di sản không, và cần chứng cứ gì.
Di chúc là lời cuối của một người với gia đình. Câu hỏi để lại: bạn muốn lời đó mở ra sự đoàn kết hay mở ra một vụ kiện?
Câu hỏi thường gặp
Con riêng của chồng có thuộc diện được hưởng bắt buộc không?
Nếu đó là con đẻ của người để lại di sản và còn chưa thành niên, hoặc đã thành niên mà không có khả năng lao động, thì thuộc diện được bảo vệ. Con riêng của người vợ với bố dượng thì xét theo quan hệ nuôi dưỡng.
Vợ đã ly thân nhưng chưa ly hôn có được hưởng không?
Về pháp luật, khi chưa có bản án hay quyết định ly hôn có hiệu lực thì hai người vẫn là vợ chồng. Người vợ vẫn thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
Di sản chỉ có một căn nhà thì chia phần tối thiểu thế nào?
Các bên có thể thoả thuận một người nhận nhà và thanh toán giá trị phần cho người kia, hoặc cùng đồng sở hữu. Nếu không thoả thuận được, toà án sẽ quyết định cách chia phù hợp.
Người được bảo vệ có thể nhường phần của mình không?
Có. Họ có thể từ chối nhận di sản bằng văn bản theo đúng thủ tục, hoặc nhận rồi tặng cho người khác. Việc từ chối không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ của chính họ.
Truất quyền thừa kế có phải nêu lý do không?
Người lập di chúc có thể không cho một người thừa kế hưởng mà không cần nêu lý do. Tuy vậy việc đó không có tác dụng với những người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
