Dữ liệu cá nhân của bạn như họ tên, số điện thoại, số căn cước, địa chỉ, thông tin sức khoẻ, tài khoản được pháp luật bảo vệ: bên thu thập phải có sự đồng ý của bạn, phải dùng đúng mục đích đã thông báo, và bạn có quyền được biết, rút lại sự đồng ý, yêu cầu xoá, phản đối việc xử lý. Mua bán dữ liệu cá nhân trái phép là hành vi vi phạm pháp luật, có thể bị xử lý hình sự.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học. Vừa xem nhà mẫu xong đã có ba cuộc gọi chào bán căn hộ, vừa sinh con đã có tin nhắn mời mua sữa. Tập này nói vì sao chuyện đó xảy ra, và bạn có thể làm gì.
Dữ liệu cá nhân là gì và vì sao nó đáng tiền?
Dữ liệu cá nhân là thông tin gắn với một con người cụ thể hoặc giúp xác định được người đó. Có loại cơ bản như họ tên, ngày sinh, số điện thoại. Có loại nhạy cảm như sức khoẻ, tài chính, vị trí, đời sống tình dục, quan điểm tôn giáo.
Với người bán hàng, một danh sách số điện thoại của người vừa mua nhà, vừa sinh con, vừa vay tiền là danh sách khách hàng tiềm năng rất có giá. Vì thế nó bị thu gom, sao chép, mua bán.
Với kẻ lừa đảo, dữ liệu càng đầy đủ thì kịch bản lừa càng thuyết phục. Kẻ gọi biết tên bạn, biết bạn vừa nộp hồ sơ ở đâu, nên bạn dễ tin.
Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam đã được hoàn thiện dần qua các văn bản mới, quy định rõ hơn quyền của người có dữ liệu và trách nhiệm của bên xử lý. Hãy tra cứu văn bản hiện hành khi cần chi tiết.
Bạn có những quyền gì?
Quyền được biết dữ liệu của mình được thu thập để làm gì, ai xử lý, lưu bao lâu. Quyền đồng ý hoặc không đồng ý, và sự đồng ý phải rõ ràng, không được mặc định.
Quyền rút lại sự đồng ý. Bạn đã từng đăng ký nhận tin quảng cáo, nay không muốn nữa, bạn có quyền yêu cầu ngừng.
Quyền truy cập, chỉnh sửa, yêu cầu xoá dữ liệu, hạn chế xử lý, phản đối xử lý trong những trường hợp luật quy định. Bên xử lý dữ liệu phải phản hồi trong thời hạn nhất định.
Quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và yêu cầu bồi thường khi bị vi phạm. Đây là những quyền có thật, không chỉ nằm trên giấy, nhưng bạn phải chủ động dùng.
Bị gọi làm phiền thì làm gì?
Khi nhận cuộc gọi quảng cáo, hỏi thẳng: anh chị lấy số của em từ đâu. Câu trả lời đôi khi lộ ra nguồn rò rỉ như một dự án, một cửa hàng bạn từng để lại số.
Yêu cầu họ xoá số của bạn khỏi danh sách và ngừng liên lạc. Ghi lại thời gian, số gọi, tên công ty.
Sử dụng tính năng chặn, báo cáo cuộc gọi rác trên điện thoại và các kênh tiếp nhận phản ánh cuộc gọi, tin nhắn rác của nhà mạng, cơ quan quản lý.
Nếu biết rõ doanh nghiệp nào đã để lộ hoặc bán dữ liệu của bạn, có thể gửi yêu cầu bằng văn bản và phản ánh tới cơ quan chuyên trách về bảo vệ dữ liệu cá nhân thuộc ngành công an.
Những thói quen làm lộ dữ liệu
Gửi ảnh căn cước hai mặt cho người lạ qua tin nhắn để nhận quà, để được tư vấn, để đặt phòng. Ảnh căn cước bị dùng để mở tài khoản, đăng ký sim, vay tiền đứng tên bạn.
Nếu buộc phải gửi, hãy viết chồng lên ảnh dòng chữ chỉ dùng cho việc gì, gửi cho ai, ngày nào. Cách này làm ảnh khó bị dùng lại vào mục đích khác.
Điền đầy đủ thông tin vào những phiếu khảo sát, vòng quay may mắn ở hội chợ, trung tâm thương mại. Đăng ảnh vé máy bay, thẻ lên máy bay có mã vạch lên mạng.
Một nguồn rò rỉ khác ít ai nghĩ tới là chính danh bạ của người quen. Khi bạn bè cài một ứng dụng và cho phép đọc danh bạ, số của bạn cũng đi theo, dù bạn chưa bao giờ dùng ứng dụng đó.
Cho ứng dụng truy cập danh bạ, vị trí, ảnh khi không cần. Hãy xem lại quyền truy cập của từng ứng dụng trong điện thoại, mất vài phút mà đáng.
Khi dữ liệu đã bị dùng để lừa hay mạo danh
Nếu phát hiện có khoản vay, tài khoản, sim đứng tên mình mà mình không đăng ký, hãy liên hệ ngay đơn vị liên quan để khoá, phủ nhận giao dịch, và trình báo công an.
Giữ lại mọi bằng chứng: tin nhắn đòi nợ, thông báo mở tài khoản, cuộc gọi. Đề nghị đơn vị đó cung cấp hồ sơ đã dùng để đăng ký.
Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng, bật xác thực hai lớp, báo cho người thân cảnh giác với tin nhắn mạo danh bạn.
Câu hỏi để lại: bạn đã gửi ảnh căn cước của mình cho bao nhiêu nơi trong năm qua?
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có được thu thập số căn cước khi mua hàng không?
Chỉ khi có mục đích hợp pháp, được thông báo rõ và bạn đồng ý, hoặc khi pháp luật yêu cầu. Bạn có quyền hỏi vì sao họ cần và từ chối nếu không cần thiết.
Camera trong cửa hàng có thu thập dữ liệu cá nhân không?
Hình ảnh nhận diện được một người là dữ liệu cá nhân. Nơi lắp camera nên thông báo việc ghi hình và dùng dữ liệu đúng mục đích an ninh.
Công ty cũ vẫn giữ hồ sơ của mình sau khi nghỉ việc có đúng không?
Một số hồ sơ phải được lưu theo quy định pháp luật về lao động, thuế. Nhưng công ty không được dùng dữ liệu đó cho mục đích khác như quảng cáo hay chia sẻ cho bên thứ ba.
Bị lộ thông tin trong nhóm phụ huynh thì sao?
Thông tin của trẻ em và gia đình cần được bảo vệ. Hãy đề nghị người quản lý nhóm gỡ thông tin, và nhắc mọi người không đăng thông tin cá nhân của trẻ khác khi chưa được đồng ý.
Mua danh sách khách hàng để gọi điện bán hàng có phạm luật không?
Mua bán dữ liệu cá nhân không có sự đồng ý của chủ thể là hành vi vi phạm, có thể bị xử phạt nặng hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ mức độ. Doanh nghiệp nên tự xây danh sách khách hàng có sự đồng ý.
