Tin nhắn, thư điện tử, bản ghi âm, đoạn ghi hình và giấy viết tay đều có thể trở thành chứng cứ, nếu chúng được thu thập hợp pháp, còn nguyên vẹn và được giao nộp đúng cách. Riêng với ghi âm, ghi hình, theo quy định tố tụng dân sự, người nộp thường phải kèm một văn bản trình bày rõ xuất xứ: ghi ở đâu, khi nào, với ai, bằng thiết bị gì.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học. Nhiều người thua kiện không phải vì sai, mà vì không chứng minh được mình đúng. Tập này nói về cách giữ những mảnh chứng cứ đời thường sao cho nó còn giá trị khi cần.
Chứng cứ là gì trong mắt toà án?
Chứng cứ là những gì có thật, được giao nộp hoặc thu thập theo trình tự luật định, và được toà dùng để xác định tình tiết của vụ việc. Ba chữ quan trọng là có thật, hợp pháp, và liên quan.
Nguồn chứng cứ rất đa dạng: tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử, vật chứng, lời khai, kết luận giám định, biên bản xem xét tại chỗ, văn bản công chứng, vi bằng.
Nguyên tắc là ai đưa ra yêu cầu thì phải chứng minh. Bạn đòi nợ thì bạn chứng minh đã cho vay. Bên kia nói đã trả thì họ chứng minh đã trả.
Một chứng cứ đơn lẻ có thể yếu, nhưng nhiều mảnh khớp nhau thì mạnh. Toà án nhìn toàn bộ bức tranh. Một tin nhắn hẹn trả tiền, cộng với sao kê chuyển khoản đúng ngày, cộng với lời một người có mặt, ba mảnh nhỏ ấy ghép lại thành một câu chuyện khó chối.
Tin nhắn và dữ liệu điện tử
Tin nhắn qua điện thoại, ứng dụng nhắn tin, thư điện tử là dữ liệu điện tử, có thể được dùng làm chứng cứ. Điều quan trọng là chứng minh được nó là thật, không bị chỉnh sửa, và đúng là của người đó.
Đừng chỉ chụp màn hình rồi xoá tin nhắn gốc. Hãy giữ nguyên thiết bị, sao lưu toàn bộ cuộc trò chuyện. Khi cần, có thể nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận nội dung trên thiết bị.
Ảnh chụp màn hình nên thấy rõ tên tài khoản, số điện thoại, thời gian. Cắt bớt cho gọn có khi làm mất chính những chi tiết chứng minh.
Nếu bên kia chối là không phải tài khoản của họ, có thể cần thêm chứng cứ khác hoặc yêu cầu giám định. Đây là lý do nhiều mảnh chứng cứ cùng chiều luôn tốt hơn một mảnh.
Ghi âm, ghi hình: dùng được nhưng phải đúng cách
Theo bộ luật tố tụng dân sự, tài liệu nghe được, nhìn được được coi là chứng cứ nếu được xuất trình kèm theo văn bản trình bày của người có tài liệu đó về xuất xứ, hoặc văn bản xác nhận xuất xứ, hoặc văn bản về sự việc liên quan.
Văn bản trình bày xuất xứ nên ghi: ghi âm vào ngày nào, ở đâu, giữa ai với ai, bằng thiết bị gì, ai thực hiện. Nộp kèm bản ghi gốc hoặc bản sao chép nguyên vẹn.
Bản ghi bị cắt ghép, chỉnh sửa sẽ mất giá trị và còn làm giảm niềm tin vào những chứng cứ khác của bạn. Nếu cần trích đoạn, hãy giữ nguyên bản gốc song song.
Ghi lại cuộc nói chuyện mà chính mình tham gia khác với việc lén đặt thiết bị nghe trộm người khác. Thu thập trái pháp luật có thể khiến chứng cứ không được chấp nhận và bản thân bạn vi phạm.
Giấy viết tay và chữ ký
Giấy viết tay như giấy vay, giấy nhận tiền, biên bản thoả thuận vẫn là chứng cứ quan trọng. Giữ bản gốc, không viết thêm, không gạch xoá.
Nếu bên kia chối chữ ký, chữ viết, có thể yêu cầu giám định. Giám định cần mẫu so sánh, tức những giấy tờ khác có chữ ký thật của người đó, nên hãy nghĩ trước nguồn mẫu.
Giấy viết tay có người làm chứng, hoặc có xác nhận của công chứng, chứng thực thì càng khó chối.
Một thói quen tốt: khi nhận tiền, giao tiền, giao tài sản, hãy viết vài dòng, hai bên ký, mỗi người giữ một bản. Mất hai phút, tiết kiệm có khi hai năm.
Cất giấy tờ gốc ở chỗ khô ráo, tránh ẩm mốc, và chụp sẵn một bản lưu trên máy. Đã có những vụ việc mất chứng cứ chỉ vì một trận lụt, một lần chuyển nhà.
Giao nộp và giữ chứng cứ
Chứng cứ nộp cho toà phải kèm danh mục, bản sao, và khi được yêu cầu thì xuất trình bản gốc để đối chiếu. Tài liệu tiếng nước ngoài cần bản dịch theo quy định.
Luật có thời hạn giao nộp chứng cứ trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Nộp muộn không có lý do chính đáng có thể không được chấp nhận. Đừng giữ chứng cứ quan trọng để tung ra bất ngờ ở phiên toà.
Bạn cũng có quyền tiếp cận chứng cứ của bên kia, và yêu cầu toà thu thập chứng cứ khi mình không tự thu thập được, như sao kê ngân hàng của bên kia.
Câu hỏi để lại: nếu ngày mai cần chứng minh một khoản tiền bạn đã đưa cho ai đó, bạn có mấy mảnh chứng cứ trong tay?
Câu hỏi thường gặp
Nhân chứng là người thân có được toà tin không?
Người thân vẫn có thể làm chứng. Toà sẽ đánh giá lời khai cùng với các chứng cứ khác và mối quan hệ của họ với các bên. Lời khai khớp với tài liệu khác sẽ có sức nặng hơn.
Camera nhà hàng xóm ghi được sự việc thì xin thế nào?
Hãy đề nghị họ giữ lại đoạn ghi hình và cung cấp bản sao. Nếu họ không đồng ý, bạn có thể đề nghị toà hoặc cơ quan chức năng yêu cầu cung cấp.
Ảnh chụp có cần in ra khi nộp không?
Thường nên nộp cả bản in và bản điện tử theo hướng dẫn của toà. Giữ file gốc có thông tin thời gian chụp để chứng minh khi cần.
Vi bằng có phải là chứng cứ chắc chắn không?
Vi bằng là nguồn chứng cứ, được toà xem xét khi giải quyết vụ việc. Toà vẫn đánh giá nó cùng các chứng cứ khác, và có thể triệu tập thừa phát lại khi cần.
Lỡ xoá tin nhắn thì có khôi phục được không?
Đôi khi khôi phục được từ bản sao lưu hoặc từ thiết bị của bên kia. Việc khôi phục kỹ thuật nên nhờ đơn vị chuyên môn để không làm hỏng dữ liệu còn lại.
