Hợp đồng miệng có giá trị pháp lý, vì luật dân sự cho phép giao dịch được xác lập bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể. Ngoại lệ là những giao dịch mà luật bắt buộc phải bằng văn bản, phải công chứng hay chứng thực, như chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Còn lại, cái khó của hợp đồng miệng không phải là hiệu lực, mà là chứng minh nó tồn tại khi hai bên đã cãi nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Luật Học, nơi mình nói về pháp luật bằng lời thường. Tập này bắt đầu từ thứ người Việt làm nhiều nhất mà ít để ý nhất: những cái gật đầu, những câu nói được rồi anh cứ làm đi. Mình sẽ nói khi nào lời nói đủ, khi nào không, và cách để lời nói không trôi mất.
Vì sao luật vẫn công nhận lời nói?
Bạn gọi bát phở, bảo thợ thay cái vòi nước, nhờ xe ôm chở ra bến. Không ai ký giấy, nhưng ai cũng hiểu mình vừa có một thoả thuận. Nếu luật đòi mọi giao dịch phải có giấy tờ, đời sống sẽ đứng lại.
Vì thế nguyên tắc của luật dân sự là tự do về hình thức. Điều quan trọng là hai bên có năng lực, thật sự tự nguyện, và nội dung không trái luật hay trái đạo đức xã hội. Khi đủ những điều đó, lời nói cũng ràng buộc như chữ ký.
Người ta hay nhầm rằng không có giấy thì không có hợp đồng. Thật ra không có giấy chỉ là thiếu bằng chứng, còn hợp đồng vẫn ở đó.
Hành vi cũng là một cách giao kết. Bạn cầm chai nước ra quầy, đưa tiền, người bán nhận tiền, thế là xong một hợp đồng mua bán.
Những giao dịch nào bắt buộc phải có văn bản?
Có một nhóm giao dịch mà luật không để lời nói gánh. Nổi bật nhất là chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất và nhà ở. Với những việc này, ngoài văn bản còn phải công chứng hoặc chứng thực, rồi đăng ký với cơ quan đất đai, thì quyền mới thật sự chuyển sang người kia.
Lý do dễ hiểu: đất và nhà là tài sản lớn, và Nhà nước cần theo dõi ai đang có quyền với mảnh đất nào. Một lời hứa bán đất ở bàn nhậu không đủ để thay đổi hồ sơ địa chính.
Một số hợp đồng khác cũng đòi văn bản, như hợp đồng bảo hiểm hay phần lớn hợp đồng lao động. Danh sách thay đổi theo từng luật chuyên ngành, nên trước giao dịch lớn, hãy hỏi công chứng viên hoặc luật sư.
Nếu đã thuộc nhóm bắt buộc mà các bên vẫn làm miệng hoặc viết tay không công chứng, giao dịch có nguy cơ bị tuyên vô hiệu về hình thức. Luật có cửa mở cho trường hợp đã thực hiện được phần lớn nghĩa vụ, nhưng đó là cửa hẹp, phải ra toà mới biết có đi qua được hay không.
Chuyện người thợ sửa nhà và một câu nói mập mờ
Mình kể một tình huống rất hay gặp. Một chị thuê thợ sửa mái và lát lại sân, hai bên nói chuyện ở hiên nhà, chốt giá trọn gói. Làm được nửa chừng, thợ bảo sân rộng hơn dự tính, phải thêm tiền. Chị bảo trọn gói là trọn gói. Thợ bảo trọn gói là cho cái sân như anh tưởng lúc đầu.
Cả hai có thể đều nói thật về điều mình hiểu. Một hợp đồng miệng hiếm khi chết vì không có hiệu lực, nó thường chết vì hai bên không cùng nhớ mình đã hứa gì.
Khi tranh chấp tới toà, thẩm phán phải dựng lại thoả thuận từ những mảnh còn lại: tin nhắn, lời người làm chứng, số tiền đã chuyển, phần việc đã làm. Ai giữ được nhiều mảnh hơn thì có lợi hơn, không phải ai nói to hơn.
Bài học ở đây không phải là đừng tin người. Bài học là chốt bằng lời xong thì nhắn lại một tin tóm tắt đúng những gì đã chốt. Một tin nhắn ngắn gồm việc gì, bao nhiêu tiền, xong khi nào đã biến lời nói thành thứ có thể đọc lại được.
Giữ chứng cứ cho một thoả thuận nói miệng thế nào?
Cách rẻ nhất là tin nhắn. Sau cuộc gọi hay cuộc gặp, bạn nhắn cho bên kia: như mình vừa thống nhất, anh làm phần này, giá bao nhiêu, xong trước ngày nào. Nếu họ trả lời đồng ý hoặc chỉ cần thả một biểu tượng xác nhận, bạn đã có một mảnh chứng cứ rất có giá.
Cách thứ hai là chuyển khoản thay vì đưa tiền mặt, và ghi nội dung chuyển khoản rõ ràng như tạm ứng tiền công sửa mái. Lịch sử giao dịch ngân hàng là thứ khó chối, lại có ngày giờ cụ thể.
Cách thứ ba là người làm chứng, như người hàng xóm có mặt lúc chốt giá. Nhưng lời nhân chứng dễ bị hỏi vặn, nên nó nên đi kèm tin nhắn hay giấy tờ.
Còn ghi âm thì sao. Nhiều người ghi âm cuộc nói chuyện để phòng thân. Toà án có thể xem xét bản ghi âm, nhưng người nộp thường phải trình bày rõ nó được ghi ở đâu, khi nào, với ai, và bản ghi phải còn nguyên vẹn. Đừng cắt ghép, vì một bản ghi bị nghi chỉnh sửa còn tệ hơn không có.
Khi nào nên dừng lại và viết thành văn bản?
Một nguyên tắc đơn giản: nếu mất số tiền đó làm bạn mất ngủ, hãy viết ra giấy. Không cần đẹp, không cần thuật ngữ, chỉ cần ai, làm gì, bao nhiêu tiền, khi nào, nếu trễ hay hỏng thì xử lý ra sao, rồi hai bên cùng ký và mỗi người giữ một bản.
Văn bản cũng nên có khi việc kéo dài nhiều tuần hoặc có nhiều đợt thanh toán. Viết ra không phải là nghi ngờ nhau, mà là để cả hai cùng có một bản đồ.
Với giao dịch thuộc nhóm bắt buộc công chứng như nhà đất, đừng tự viết rồi coi như xong. Hãy tới văn phòng công chứng, vì ở đó người ta sẽ kiểm giấy tờ, kiểm người ký, và giải thích cho bạn những gì bạn đang ký.
Cuối cùng, bài này là kiến thức chung. Nếu bạn đang có một tranh chấp cụ thể, hãy mang đủ tin nhắn, giấy tờ tới luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý để được xem đúng vụ việc. Và thử nghĩ xem, trong tuần qua, bạn đã gật đầu với bao nhiêu thoả thuận mà chưa nhắn lại một dòng nào?
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng miệng có cần người làm chứng mới có hiệu lực không?
Không. Hiệu lực của hợp đồng miệng không phụ thuộc vào việc có người làm chứng hay không. Người làm chứng chỉ giúp chứng minh thoả thuận khi có tranh chấp, còn bản thân thoả thuận đã có hiệu lực từ khi hai bên đồng ý.
Tin nhắn qua ứng dụng chat có được coi là văn bản không?
Thông điệp dữ liệu điện tử như tin nhắn, thư điện tử được pháp luật thừa nhận giá trị trong nhiều trường hợp. Tuy vậy với những giao dịch bắt buộc công chứng, tin nhắn không thay được thủ tục công chứng.
Bán xe máy cho người quen bằng lời nói được không?
Hai bên có thể thoả thuận mua bán bằng lời, nhưng để chuyển quyền sở hữu trên giấy tờ và tránh rủi ro về sau, việc mua bán xe cần giấy tờ mua bán và thủ tục sang tên theo quy định về đăng ký xe. Nên hỏi công an nơi đăng ký xe về giấy tờ cần có.
Thời hạn để kiện về một hợp đồng miệng là bao lâu?
Tranh chấp hợp đồng nói chung có thời hiệu khởi kiện, theo luật dân sự hiện hành là ba năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền của mình bị xâm phạm. Bạn nên kiểm lại quy định đang có hiệu lực và đừng để việc kéo quá lâu.
Ghi âm lén cuộc nói chuyện có phạm luật không?
Ghi lại cuộc nói chuyện mình tham gia để giữ chứng cứ khác với nghe lén người khác. Nhưng phát tán bản ghi có thể xâm phạm đời tư, nên hãy hỏi luật sư trước khi dùng.
